Home IAS UPSC CSE Mains Law syllabus in Hindi (विधि)

UPSC CSE Mains Law syllabus in Hindi (विधि)

1108

संघ लोक सेवा आयोग (UPSC)  ने सिविल सेवा मुख्य परीक्षा के पैटर्न को 2015 से संशोधित किया है। जो की वर्तमान में, 7 + 2 = 9 पेपर हैं। इनमें प्रत्येक पेपर वर्णनात्मक प्रकार का है। आपको ज्ञात होगा की प्रमुख परीक्षा से पहले आपको दो सामान्य अध्ययन पेपर क्वालीफाइ करने होते हैं जिसमें आपको वैकल्पिक प्रश्नों के उत्तर देने होते हैं जिनके अंक मुख्य परीक्षा में नहीं जोड़े जाते वह सिर्फ क्वालीफाइंग पेपर होते हैं | तथा मुख्य परीक्षा जिसमें दो वैकल्पिक प्रश्न पत्र होते हैं जिसमें प्रथम किसी एक भारतीय भाषा (Indian Language) अथवा अंग्रेजी, दूसरा कोई एक वैकल्पिक विषय जोकि प्रत्येक 300 अंक के होते हैं, ये भी अंक मुख्य परीक्षा में नहीं गिने जाते हैं। अभ्यर्थी अंग्रेजी में या संविधान की आठवीं अनुसूची से किसी एक भाषा को परीक्षा लिखने के माध्यम के रूप में चुन सकता हैं।

UPSC CSE Mains Law syllabus in Hindi (विधि)

इस लेख में हम आपको सिविल सेवा मुख्य परीक्षा के विषय विधि के पेपर 1 व पेपर 2 के पाठ्यक्रम को हिंदी भाषा में बतायेंगे | विधि एक प्रमुख विषय है जिससे संबंधित कई प्रश्न आते हैं, इसको गहनता से ध्यान पूर्वक पढ़ें:

संघ लोक सेवा आयोग मुख्य परीक्षा विधि पेपर – 1 पाठ्यक्रम

सांविधिक एवं प्रशासनिक विधि:

  1. साँवधान एवं साँवधानवाद; सविधान के सुस्पष्ट लक्षण ।
  2. मूल अधिकार-लोकहित याचिका, विधिक सहायता, विधिक सेवा प्राधिकरण ।
  3. मूल अधिकार-निदेशक तत्व तथा मूल कर्तव्यों के बीच | संबंध ।
  4. राष्ट्रपति को संवैधानिक स्थिति तथा मत्रपरिषद् के साथ संबंध ।
  5. राज्यपाल तथा उसकी शक्तियां ।
  6. उच्चतम न्यायालय तथा उच्च न्यायालय :

(क) नियुक्ति तथा स्थानांतरण ।
(ख) शक्तियां, कार्य एवं अधिकारिता ।

  1. केंद्र, राज्य एवं स्थानीय निकाय;

(क) संघ तथा राज्यों के बीच विधायी शक्तियों का वितरण ।
(ख) स्थानीय निकाय ।
(ग) संघ, राज्यों तथा स्थानीय निकायों के बीच प्रशासनिक संबंध ।
(घ) सर्वोपरि अधिकार राज्य संपत्ति-सामान्य संपत्ति-समुदाय संपत्ति ।

  1. विधायी शक्तियों, विशेषाधिकार एवं उन्मुक्ति ।
  2. संघ एवं राज्य के अधीन सेवाएं :

(क) भर्ती एवं सेवा शर्ते : सावधानिक सुरक्षा; प्रशासनिक अधिकरण ।
(ख) संघ लोक सेवा आयोग एवं लोक सेवा आयोग-शक्ति एवं कार्य ।
(ग) निर्वाचन आयोग-शक्ति एवं कार्य । 10. आपात् उपबंध ।

  1. सविधान संशोधन ।
  2. नैसर्गिक न्याय के सिद्धांत-आविर्भूव होती प्रवृतियाँ एवं न्यायिक उपागम् ।
  3. प्रत्यायोजित विधान एवं इसकी सॉवधानिकता ।
  4. शक्तियों एवं सावधानिक शासन का पृथक्करण।
  5. प्रशासनिक कार्रवाई का न्यायिक पुनर्विलोकन ।
  6. ओम्बड्समैन: लोकायुक्त, लोकपाल आदि ।

अंतर्राष्ट्रीय विधि:

  1. अंतर्राष्ट्रीय विधि की प्रकृति तथा परिभाषा ।
  2. अंतर्राष्ट्रीय विधि तथा राष्ट्रीय विधि के बीच संबंध ।
  3. राज्य मान्यता तथा राज्य उत्तराधिकार ।
  4. समुद्र नियम : अंतर्देशीय जलमार्ग, क्षेत्रीय समुद्र, समीपस्थ परिक्षेत्र, महाद्वीपीय उपतट, अनन्य आर्थिक परिक्षेत्र तथा महासमुद्र ।
  5. व्यक्ति : राष्ट्रीयता, राज्यहीनता-मानवाधिकार तथा उनके प्रवर्तन के लिए उपलब्ध प्रक्रियाएं।
  6. राज्यों की क्षेत्रीय अधिकारिता-प्रत्यर्पण तथा शरण ।
  7. सधयां : निर्माण, उपयोजन, पर्यवसान और आरक्षण ।
  8. संयुक्त राष्ट्र : इसके प्रमुख अंग, शक्तियां कृत्य और सुधार ।
  9. विवादों का शांतिपूर्ण निपटारा : विभिन्न तरीके।
  10. बल का विधिपूर्ण आश्रय : आक्रमण, आत्मरक्षा, हस्तक्षेप ।
  11. अंतर्राष्ट्रीय मानवादी विधि के मूल सिद्धांत-अंतर्राष्ट्रीय सम्मेलन एवं समकालीन विकास ।
  12. परमाणु अस्त्रों के प्रयोग की वैधता; परमाणु अस्त्रों के परीक्षण पर रोक – परमाणवीय अप्रसार सधि, सी.टी.बी.टी. ।
  13. अंतर्राष्ट्रीय आतंकवाद, राज्यप्रवर्तित आंतकवाद, अपहरण, अंतर्राष्ट्रीय आपराधिक न्यायालय ।
  14. नए अंतर्राष्ट्रीय आर्थिक आदेश तथा मौद्रिक विधि, डब्ल्यू टी ओ, टीआरआईपीएस, जीएटीटी, आईएमएफ, विश्व बैंक।
  15. मानव पर्यावरण का संरक्षण तथा सुधार अंतर्राष्ट्रीय प्रयास ।

संघ लोक सेवा आयोग मुख्य परीक्षा विधि पेपर – 1 पाठ्यक्रम

अपराध विधि:

  1. आपराधिक दायित्व के सामान्य सिद्धांत; आपराधिक | मन:स्थिति तथा आपराधिक कार्य । साविधिक अपराधों में आपराधिक मन:स्थिति।
  2. दंड के प्रकार एवं नई प्रवृत्तियाँ जैसे कि मृत्यु दंड उन्मूलन
  3. तैयारियां तथा आपराधिक प्रयास
  4. सामान्य अपवाद
  5. संयुक्त तथा रचनात्मक दायित्व
  6. दुष्प्रेरण
  7. आपराधिक षडयंत्र
  8. राज्य के प्रति अपराध
  9. लोक शांति के प्रति अपराध
  10. मानव शरीर के प्रति अपराध
  11. संपत्ति के प्रति अपराध
  12. स्त्री के प्रति अपराध
  13. मानहानि
  14. भ्रष्टाचार निरोधक अधिनियम, 1988
  15. सिविल अधिकार संरक्षण अधिनियम, 1955 एवं उत्तरवर्ती विधायी विकास ।
  16. अभिवचन सौदा

अपकृत्य विधि:

  1. प्रकृति तथा परिभाषा
  2. त्रुटि तथा कठोर दायित्व पर आधारित दायित्व; आत्यंतिक दायित्व।
  3. प्रतिनिधिक दायित्व, राज्य दायित्व सहित
  4. सामान्य प्रतिरक्षा
  5. संयुक्त अपकृत्य कर्ता
  6. उपचार
  7. उपेक्षा
  8. मानहानि
  9. उत्पात (न्यूसेंस)
  10. घड्यंत्र
  11. अप्राधिकृत बंदीकरण
  12. विद्वेषपूर्ण अभियोजन ।
  13. उपभोक्ता संरक्षण अधिनियम, 1986 ।

संविदा विधि और वाणिज्यिक विधि :

  1. संविदा का स्वरूप और निर्माण/ई सवदा
  2. स्वतंत्र सम्मति को दूषित करने वाले कारक
  3. शून्य शून्यकरणीय, अवैध तथा अप्रवर्तनीय करार
  4. संविदा का पालन तथा उन्मोचन
  5. सविदाकल्प
  6. संविदा भंग के परिणाम
  7. क्षतिपूर्ति, गारंटी एवं बीमा सविदा
  8. अभिकरण संविदा
  9. माल की बिक्री तथा अवक्रय (हायर परचेज)
  10. भागीदारी का निर्माण तथा विघटन
  11. परक्राम्य लिखत अधिनियम, 1881
  12. माध्यस्थम् तथा सुलह अधिनियम, 1996
  13. मानक रूप सविदा

समकालीन विधिक विकास:

  1. लोकहित याचिका
  2. बौद्धिक संपदा अधिकार-संकल्पना, प्रकार/संभावनाएं।
  3. सूचना प्रौद्योगिकी विधि, जिसमें साइबर विधियां शामिल हैं, संकल्पना, प्रयोजप/संभावनाएं ।
  4. प्रतियोगिता विधि संकल्पना, प्रयोग/संभावनाएं।
  5. वैकल्पिक विवाद समाधान-संकल्पना, प्रकार/संभावनाएं।
  6. पर्यावरणीय विधि से संबधित प्रमुख कानून ।
  7. सूचना का अधिकार अधिनियम ।
  8. संचार माध्यमों (मीडिया) द्वारा विचारण।

अभी आपने संघ लोक सेवा आयोग प्रमुख परीक्षा के विधि को पढ़ा, यदि आपको इससे सम्बंधित कोई भी प्रश्न हो तो Comment Box में जाकर पूछ सकते हैं, और आप हमारे Free IAS Prelims Quiz को Attempt कर सकते हैं जिसके द्वारा आप अपनी तैयारियों को परख सकते हैं |

Useful Test Courses / Study Material for UPSC IAS:

UPSC IAS Prelims Test Series in Hindi – 10 Full-Length Test 10 Sectional Test
Ancient History Test Course in Hindi– 53 Chapter-wise Test
Medieval History Test Course in Hindi – Coming Soon
Modern History Test Course in Hindi and English – 59 Chapter-wise Test
Indian Polity Test Course in Hindi – 52 Chapter-wise Test
Indian & World Geography Test Course in Hindi & English – 54 Chapter-wise Test
Science Test Course in Hindi & English – 49 Chapter-wise Test
Environmental Studies Test Course in Hindi & English – 21 Chapter-wise Test

 

UPSC IAS Mains Optional Subject Syllabus:

UPSC IAS Mains History Syllabus in English UPSC IAS Mains History Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Geography Syllabus in English UPSC IAS Mains Geography Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Political Science and International Relation Syllabus in English UPSC IAS Mains Political Science and International Relation Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Geology Syllabus in English UPSC IAS Mains Geology Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Philosophy Syllabus in English UPSC IAS Mains Philosophy Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Public Administration Syllabus in English UPSC IAS Mains Public Administration Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Law Syllabus in English UPSC IAS Mains Law Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Economics Syllabus in English UPSC IAS Mains Economics Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Commerce and Accountancy Syllabus in English UPSC IAS Mains Commerce and Accountancy Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Statistics Syllabus in English UPSC IAS Mains Statistics Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Management Syllabus in English UPSC IAS Mains Management Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Syllabus Mathematics in English UPSC IAS Mains Syllabus Mathematics in Hindi
UPSC IAS Mains Physics Syllabus in English UPSC IAS Mains Physics Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Chemistry Syllabus in English UPSC IAS Mains Chemistry Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Zoology Syllabus in English UPSC IAS Mains Zoology Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Botany Syllabus in English UPSC IAS Mains Botany Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Medical Science Syllabus in English UPSC IAS Mains Medical Science Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Anthropology Syllabus in English UPSC IAS Mains Anthropology Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Agriculture Science Syllabus in English UPSC IAS Mains Agriculture Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Animal Husbandry and Veterinary Science Syllabus in English UPSC IAS Mains Animal Husbandry and Veterinary Science Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Psychology Syllabus in English UPSC IAS Mains Psychology Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Mechanical Engineering Syllabus in English UPSC IAS Mains Mechanical Engineering Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Civil Engineering Syllabus in English UPSC IAS Mains Civil Engineering Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Electrical Engineering Syllabus in English UPSC IAS Mains Electrical Engineering Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Bodo Syllabus in English UPSC IAS Mains Bodo Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Assamese Syllabus in Hindi UPSC IAS Mains English Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Manipuri Syllabus in Hindi UPSC IAS Mains Hindi Syllabus
UPSC IAS Mains Bengali Syllabus in Hindi UPSC IAS Mains Sindhi Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Punjabi Syllabus in Hindi UPSC IAS mains Sanskrit Syllabus
UPSC IAS Mains Nepali Syllabus in Hindi UPSC IAS Mains Santhali Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Telugu Syllabus in Hindi UPSC IAS mains Maithili Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Tamil Syllabus in Hindi UPSC IAS mains Malayalam Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Dogri Syllabus in Hindi UPSC IAS mains Marathi Syllabus in Hindi
UPSC IAS Mains Gujarati Syllabus in Hindi UPSC IAS mains Konkani Syllabus in Hindi
UPSC IAS mains Odia Syllabus in Hindi UPSC IAS mains Kashmiri Syllabus in Hindi
UPSC IAS mains Urdu Syllabus in Hindi UPSC IAS mains Kannada Syllabus in Hindi

 

Previous QuizUPSC CSE Mains Electrical Engineering syllabus in Hindi (वैद्युत इंजीनियरी)
Next QuizUPSC CSE Mains Zoology syllabus in Hindi (प्राणी विज्ञान)

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here